Банк развития Казахстана
  • kz

Өсуге жаңа бетбұрыс

IMG_0856.jpg

1993 жылы ұлттық валюта енгізілердің алдында Ұлттық Банктің шақыруын алып, осы банктің экономикалық зерттеулер және болжау департаменті директорының орынбасары болып жұмыс істей бастадым. Көп ұзамай Ұлттық Банкте Перспективалық зерттеулер орталығы ұйымдастырылды, мен сол орталыққа басшы болып тағайындалдым.

Орталық ақша-кредит саясатының құралдары біздің экономикада қалай жұмыс істейтінін қадағалауға тиіс болды. Теорияда олардың немен айналысуға тиістігі түсінікті болатын. Алайда нарықтық экономикасы жоқ елде олардың қалай жұмыс істейтіні түсініксіз еді. Дегенмен, зерттеулер жоғары гиперинфляция жағдайында АКС құралдарының айтарлықтай жақсы жұмыс істегенін көрсеткені таңқаларлық құбылыс болды.

Ұлттық валюта енгізілгенге дейін бюджеттің кассалық атқарылуына Қазынашылық емес, нақ осы Ұлттық Банк қызмет көрсетті. Бұл нарықтық экономикадағы қаржы реттеушісі үшін оған тән емес функция болатын. Алайда Ұлттық Банктің құрылымы өте тез өзгеріп отырды: ол нарықтық құрылымға тән функцияларды алды да, қажетті еместерінен арылып отырды. Мысалы, әуелгіде ҚР Ұлттық Банкінде күрделі құрылыс департаменті жұмыс істеді және күрделі құрылысқа жұмсалатын барлық бюджет шығыстары Ұлттық Банк арқылы өтті.

Осы департамент қызметкерлерінің бізді: дұрысы инфляциялық процестерді зерттеңдер, барлық жерде инфляция жүріп жатыр – жылына мың пайыз, сендерден не қайыр? – деп бізді жазғыратыны есімде. Бірақ кейін құрылыс департаментінің нарықтық экономикасы бар елдің орталық банкінің құрылымына еш қиылыспайтыны анық болып шықты, бюджетке кассалық қызмет көрсету әуелі арнайы құрылған бюджет банкіне ауыстырылды да, кейін Қаржы министрлігінің Қазынашылығы құрылды.

Бұл қаржы нарығының құрылымы мен оның негізгі институттары қалыптасқан уақыт болатын. Онысыз қор нарығы толық шамада дами алмас еді. Ұлттық Банк Үкіметтің қаржы консультанты функцияларын белсенді түрде орындады. Мысалы, жинақтаушы зейнетақы жүйесін жасау идеясы Ұлттық банктен шыққан еді. Және менің ойымша, біздің жағдайда жинақтаушы құрауыштың ынтымақты құрауышпен үйлесімі ең қолайлы шешім болды.

Зейнетақы реформасы ең алдымен 90-жылдардың бірінші жартысындағы зейнетақы бойынша үлкен берешекпен байланысты болды. Практика әртүрлі экономикалық жағдайларға және оларды шешу жөніндегі үкіметтің іс–әректіне байланысты кез келген ынтымақты жүйенің зейнетақы төлемдерін теңестіруге әкелетінін көрсетеді. Тек жинақтаушы жүйе ғана көбірек жинаған адамдарға ғана артықшылық береді және олар тиісінше көбірек зейнетақы алады.

Жинақтаушы зейнетақы жүйесін құру бастамасының неліктен Ұлттық банктен шыққанын түсіндіруге болады: әлеуметтік мәселелерді шешуден басқа, қор нарығы үшін институционалдық инвесторларды да дамытуды қамтамасыз ету ниеті болды. Бұл шешім 1998 жылы біздің қор нарығымыздың дамуына күшті серпін берді.

Зейнетақы реформасының тұжырымдамасы 1997 жылғы көктемде қабылданды. Және оның жинақтаушы зейнетақы жүйесін құруға қатысты бөлігі Ұлттық Банктің және Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссияның бірінші басшылары мен мамандарының қатысуымен әзірленді. Мен зейнетақы реформасын дайындау жөніндегі жұмыс тобының қатысушысы болғандықтан, тұжырымдамаға негізгі ұсыныстарды кімнің ұсынғанын жақсы білемін.

Нәтижесінде нақ осы жинақтаушы зейнетақы қорлары 90-жылдардың соңында және 2000-жылдардың басында қор нарығының белсенді түрде дамуына ықпал етті. Соған қарамастан, ЖЗҚ сияқты жаңа институционалдық инвестордың пайда болуы оның қор нарығын дамытуға әсері бөлігінде барлық үмітті  толық шамада ақтай алмады.

ЖЗҚ қор нарығының дамуына ықпал еткенімен, оның өзі ең алдымен кемелдену кезеңіне жетуге тиіс еді. Ал оған, зейнетақы жарналары түріндегі ақша ағындары зейнетақы төлемдері түріндегі шығыс ағындармен теңгерімделелуі үшін кемінде 20-25 жыл қажет болды. Олай болмаған жағдайда зейнетақы жүйесі қор нарығында шаңсорғыштың рөлін атқарады: инвесторлар қағаздарын өтелгенге дейін ұстайды, сөйтіп қор нарығындағы өтімділікке теріс әсер етеді. Әсіресе бұл бірнеше жекеменшік ЖЗҚ-ны таратып, Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорын құрғаннан кейін айқын көрінді. БЖЗҚ құру тағы бір проблеманы тереңдетті – мемлекеттік қазынашылық облигациялардың ақыры құрылмаған «терең» және өтімділік нарығы жағдайын қиындата түсті.

2002 жылы Қаржымині қазынашылық облигациялар эмиссиясының көлемін екі есе ұлғайтты. 2005 жылдан бастап мемлекеттік қазынашылық облигацияларды Қаржымині Қазақстан қор биржасына орналастыра бастады. Соған қарамастан, қазынашылық облигациялары нарығының параметрлері Ұлттық банкке ақша-кредит саясатының мақсаттары үшін ашық нарық операцияларын толық шамада жүргізуге мүмкіндік бермеді. Яғни экономикадағы ақша массасының көлемін реттейтін операциялар жүргізілмеді. Ұлттық банк меншікті мемлекеттік бағалы қағаздарды (МБҚ) эмиссиялай отырып, шын мәнінде қазынашылық облигациялардың қосалқы нарықтағы кемшіліктерінің орнын ақша-кредит саясатының мақсаттары үшін толықтырды. Және Ұлттық банк осы уақытқа дейін ноталарды осы мақсаттар үшін белсенді түрде эмиссиялауда.

Егер зейнетақы жүйесінің қор нарығына әсері тұрғысынан алып осы тақырыпты жалғастыратын болсақ, онда жекеменшік ЖЗҚ тарату туралы шешім дұрыс болмаған дер едім. Бұл шешім қор нарығына бірден әсер етті. Қазір мемлекет басшысының зейнетақы жинақтарын жеке меншік басқарушы компанияларға беруді қамтамасыз ету туралы тапсырмасы бар. Мен мұны тезірек жасау қажет деп ойлаймын. Осы жағдайда оны қандай схема бойынша істеу керек деген сұрақ туады. Мүмкін басқарушы компаниялардың әртүрлі басқару стратегияларын иеленуі қажет болар. Және консервативтік және консервативтік емес портфельдердің арасынан біреуін таңдау мүмкіндігі болуға тиіс. Менімше БЖЗҚ-дан жеке меншік зейнетақы қорларына қайта оралу қажет болмайды. Оның үстіне БЖЗҚ бір артықшылығы – оның зейнетақы жинақтарының сақталуына жауапты мемлекеттік институт болуында. Сондықтан БЖЗҚ басқарушы компанияларды анықтауға, олардың мандатын анықтауға, сөйтіп оларға активтерді басқаруға беруге тиіс. Алайда қорда активтердің сақталуы үшін жауапкершілік, төлемдерді бақылау қалады. Басқарушы компаниялар тек кірістілікті ғана қамтамасыз етеді. Бірақ бұл жерде мемлекеттің кепілдігі туралы мәселе туындайды.

Халықаралық капитал нарықтарында дамушы нарықтарға арналған лимиттер жабылған 2007 жыл экономика үшін үлкен сынақ болды. Қазақстан үшін, оның қаржы жүйесі үшін бұл жыл дағдарыстың басталуы болған еді. Оған дейін отандық қаржы жүйесі ұзақ уақыт бойы біздің экономикамыздың күшті қозғаушы күшіне айналып үлгірген болатын. Дегенмен сол уақытта құрылыс секторы да сондай қозғаушы күш болғандықтан, біздің банктер ипотекалық облигациялардың эмиссиясы арқылы жылжымайтын мүлік нарығындағы операциялар үшін қорландырылды. Бұл қор нарығындағы операциялардың артуын қамтамасыз етті.

Алайда өте оң болып көрінген даму траекториясы және ұзақ мерзімді болып көрінген үрдіс тұрғын үй нарығында пайда болған көпіршікпен үйлесім тапты. Халықаралық капитал нарықтарында дамушы нарықтар үшін лимиттер жабылған 2007 жылы осы көпіршік бірден жарылды. Сондықтан 2007-2009 жылдардағы дағдарыстың тұтастай қаржы секторын, қор нарығын күйреткені кездейсоқтық емес. Алайда кез келген экономикада дағдарыс – бұл қайта дамудың басы, жаңа үрдістер қалыптасуының басы екені белгілі.

Біраз уақыт өткен соң экономика да, қаржы секторы мен қор нарығы да теріс құбылыстарды жеңіп, «қызыл аймақтан» шығу мүмкіндігін алды. Қазақстан қор биржасы қор нарығының негізгі институты ретінде дағдарыстан кейінгі кезеңде өзін қалыптасқан институт ретінде көрсетті. Ал қазіргі үрдістерді мен сапалы деп бағалар едім. Ағымдағы жағдай, былайша айтқанда, Қазақстан қор биржасының өткеннен сабақ алғанын көрсетеді.

Біздің банк үшін қор нарығы – ол қарыздар көзі, біздің қорлануымыздың маңызды қайнары. Мен оны Қазақстанның Даму банкінің негізгі, классикалық көзі деп атар едім. Біз алып жатқан бюджет қаражаты  - бұл бар-жоғы талап етілетін қаражаттың шағын бөлігі ғана. Олардың мақсаты – қорландырудың негізгі сомасын қорландыруды қамтамасыз ету емес, арзандату ғана. Біздің міндеттемелемізде қосымша бюджеттік қорландыру 17%-ды ғана алады, қалған барлығы – бұл нарықтан алынатын ақша.

Егер сөз теңге туралы болса – онда ол біздің құралдарымызды KASE-ге орналастыру. Бірақ 2014-2016 жылдары біздің нарықта орын алған өтімділіктегі коллапс нарыққа өте қатты әсер етті, онда қарыздану құны күрт артты. Ақшаның шынайы нарықтық құнының қанша екені түсініксіз болатын жағдай туындады. Нарықта қисық кірістіліктің қалыптаспауына байланысты (қазіргі уақытта бұл ұзақ мерзімді қарыздарға көбірек қатысты), біз өз тарапымыздан осы процеске ықпал етуге талпындық және теңгемен евробондтар  нарығына шықтық. Шетелдік инвесторлар біздің неліктен теңгемен халықаралық нарыққа шыққанымызды сұрады. Біз баға үшін деп жауап бердік. Олар таң қалды, өйткені теңгедегі құралдардың бағасы ішкі нарықта қалыптасуға тиіс деп есептеу шындыққа жақын болар еді.

Егер банктің алдағы күтетіндері туралы айтар болсақ, біз уақыт өте келе ақшаның құны азайып, арзандатуға арналған бюджеттік қолдау азайса немесе тіпті жоғалса, қор нарығы қорландырудың негізгі көзіне айналады деп үміттенеміз. Сондықтан қор нарығының дәйекті түрде дамығаны біз  үшін өте маңызды. Қор нарығын жандандыру міндеті сөз экономиканы кредиттеу туралы болып отырған қазіргі кезде өте өзекті. Дегенмен әртүрлі «шапшаң нәтиже беретін» тәсілдемелер жиі ұсынылады, мен оларды тиімділік береді деп есептемеймін, өйткені қор нарығын дамытуға бүгінде бар, аяқталмаған жүйелік мәселелерге көбірек назар аудару қажет деп санаймын.

Бұл ретте бүгінде KASE өзінің ширек ғасырлық мерейтойын атай отырып, күрделі сын-тегеуріндердің алдында тұр. Өйткені Астанада АХҚО құру – өте көтеріңкі, өте маңызды мемлекеттік міндет, оны іске асыру біздің қор нарығымыздағы жағдайды сапалық жағынан  өзгертуді болжайды.  АХҚО – бұл ауқымды, мемлекеттік болғанымен, ол бизнес-жоба. Оның сәттілігіне де кепілдік берілмейді. Сондықтан нарықтың барлық институттары үшін – және қазіргі Қазақстан қор биржасы  мен АХҚО шеңберінде құрылатын жаңа институттар үшін – бұл өзіндік сын-тегеурін.

Біздің қор нарығымыздың даму тарихы өте әсерлі оң жетістіктерге де, елеулі сәтсіздіктерге де толы. 2007-2009 жылдардағы қаржы дағдарысының басына дөп келген Алматыда қаржы орталығын құрудың алғашқы талпынысы сәтсіз болғаны біздің есімізде. Сондықтан екінші талпыныстың бүкіл қор нарығына табыс әкелуі үшін барлық институттарға дұрыс стратегия мен тактика ұстану өте маңызды болмақ.


АО «Банк Развития Казахстана»
проспект Мәңгілік Ел, здание 55 А, н.п. 15 Z05T3E2 Астана
+7 (7172) 79 26 79